Sociale druk en goede voornemens dragen te beperkt bij aan een beter milieugedrag, zegt de Amerikaanse hoogleraar Jason Shogren. Volgens de voormalig adviseur van president Clinton ontkom je er niet aan om milieubewust gedrag te stimuleren via de ‘juiste prijs’ voor goederen en diensten. Het veranderen van de prijs van bijvoorbeeld benzine heeft snelle en permanente
veranderingen tot gevolg, zo stelt Shogren. Mensen zijn nu eenmaal gevoeliger voor het prijssignaal dan voor programma’s die moeten leiden tot een groter milieubewustzijn. Tijdens zijn lezing over milieubeleid deze week in Den Haag, hield hij zijn gehoor voor dat beleidsmakers het boek De Vergeten Oplossing zouden moeten lezen. In het boek dat later dit jaar ook in het Engels verschijnt, wordt overtuigend uiteen gezet dat correct beprijzen de meest effectieve weg vormt naar een duurzame maatschappij.

‘Correct beprijzen vormt de meest effectieve weg naar een duurzame maatschappij.’

Het is een kwestie van simpele speltheorie volgens macro-econoom Bouman. Bij de onderhandelingen over een nieuw klimaatbeleid gedraagt iedereen zich schijnbaar coöperatief. Men spreekt met vuur in de ogen en emotie in de stem over het gezamenlijk redden van de planeet. Maar het onderhandelingsspel wordt in werkelijkheid gespeeld volgens de regels van het ‘prisoners dilemma’. De strategie is: zorg dat landen hun CO2-uitstoot beperken, maar doe zelf zo weinig mogelijk. Alle landen doen alsof ze een akkoord willen terwijl ze zelf het liefst wegduiken. Bij een prisoners dilemma doet iedereen aardig, maar speelt iedereen vals. Maar zonder de oprechte wil om bij te dragen falen we allemaal. ‘Without pain, no gain.’ Alleen als we nu met een reële CO2-prijs de juiste prikkel inbouwen maakt wereldwijd klimaatbeleid echt een kans.

‘Als we nu met een reële CO2-prijs de juiste prikkel inbouwen maakt wereldwijd klimaatbeleid echt een kans.’

Schokkende cijfers. We leven in een economie waarin de vervuiling wordt aangejaagd door subsidies in plaats van dat de vervuiler betaalt. De verborgen subsidie die het gebruik van fossiele brandstoffen stimuleert bedraagt dit jaar maar liefst 5.300 miljard dollar, zo blijkt uit een nieuw rapport van het IMF (Internationaal Monetair Fonds). De subsidies duwen het energiesysteem de verkeerde kant op, naar meer energiegebruik in plaats van naar minder en ze remmen de overstap op duurzame energiebronnen, die daardoor onmogelijk een kans maken zonder subsidies. Dit leidt tot het verwrongen idee dat windmolens op subsidie draaien, terwijl de onbetaalde rekeningen die fossiele energie nalaat over het hoofd worden gezien: de schade aan het milieu, onze gezondheid en van klimaatverandering die wordt afgewenteld op de samenleving. De Vergeten Oplossing is actueler dan ooit: de verkeerde prikkels moeten uit het systeem zodat de vervuiler echt gaat betalen. Het kán maar hoelang wachten we nog?

‘De verkeerde prikkels moeten uit het systeem zodat de vervuiler echt gaat betalen.’

‘Made in China’ lezen we op veel producten. We kopen ze meestal omdat ze weinig kosten maar gaan eraan voorbij dat hun prijskaartje in werkelijkheid veel hoger ligt. Omdat kostenverhogende milieumaatregelen niet verplicht zijn groeien de bergen afval, raken lucht en (drink)water ernstig vervuild en sterven planten en dieren. Door chemische vervuiling van rivieren en landbouwgrond worden veel bewoners van het Chinese platteland ziek. Vaak zo ernstig, dat ze aan de gevolgen ervan overlijden. In vijfhonderd zwaar vervuilde gebieden in China komen bepaalde vormen van kanker bovenmatig voor. Voor dieren is zeventig procent van alle rivieren in China te giftig om van te drinken. Ver van ons bed? Zeker niet. Zo blijkt bijna dertig procent van San Francisco’s luchtvervuiling afkomstig van China. Wanneer vinden we dat het genoeg is geweest en zijn we bereid de werkelijke prijs te betalen voor de producten uit China, zodat men zich wel milieubeschermende maatregelen kan veroorloven?

‘Wanneer vinden we dat het genoeg is geweest en zijn we bereid de werkelijke prijs te betalen voor producten uit China?’

De overname door Shell van een gasbedrijf voor maar liefst 64 miljard euro heeft veel reacties losgemaakt. Hoe is het mogelijk dat Shell de wereld voor blijft houden dat de toekomst ligt in fossiele brandstoffen. Volgens economen is het een vlucht vooruit. Het is een verliesstrategie. Gas -zeker het LNG-gas dat Shell op grote schaal produceert- is bijna net zo schadelijk voor het milieu als andere fossiele brandstoffen, ook al suggereert Shell het tegendeel. De overname bewijst eens te meer dat het bedrijf blijft kiezen voor een verouderd bedrijfsmodel gebaseerd op het leeghalen van bronnen zonder zelf op te draaien voor de grote schade voor milieu en samenleving. Het negeert de toenemende signalen uit de samenleving die dit steeds minder acceptabel vindt. De korte termijn domineert bij de Shell-top, die nog altijd leeft in de oude wereld. Een wereld die echter snel verandert en waarin inmiddels volop technologie beschikbaar is om volledig te voorzien in de energiebehoefte met hernieuwbare energiebronnen. Denk je eens in wat de Shell-top had kunnen ontketenen als zij 64 miljard in nieuwe energiebronnen had geïnvesteerd, in plaats van in een oud gasbedrijf.

‘Een verouderd bedrijfsmodel gebaseerd op het leeghalen van bronnen en grote milieuschade is voor de samenleving steeds minder acceptabel.’

Zomaar een klein berichtje: huishoudelijke apparaten vormen enorme afvalberg die snel groeit. Grote huishoudelijke apparaten zoals vaatwassers, wasmachines en magnetrons zijn goed voor 60 procent van al het elektronisch afval dat mensen wereldwijd produceren. China nadert met z’n afval inmiddels de afvalkampioenen de VS. De snelle groei komt omdat huishoudens over de hele wereld ze steeds gebruiken en omdat apparaten niet meer zo lang meegaan als vroeger. Het probleem is niet alleen de afvalberg, maar ook de gigantische verspilling van grondstoffen. Natuurlijk kunnen we onze elektronische apparaten allang zo ontwerpen dat na het afdanken de materialen ervan weer vrijwel volledig kunnen worden hergebruikt. Waarom doet bijna geen enkele producent dat dan? Omdat afval, vervuiling en grondstofverspilling gratis is. Waarom zouden ze dan veranderen?

‘Als afval, vervuiling en grondstofverspilling gratis is, waarom zouden ze dan veranderen?

Wanneer ‘s werelds industriële sectoren, van kolen tot gas, staal of industriële landbouw, zouden betalen voor het natuurlijk kapitaal en de grondstoffen die zij gebruiken, zou geen enkele industrie winstgevend zijn. Met deze opvallende kop kwam het invloedrijke Amerikaanse blog Grist deze week. Deze nieuwe realiteit is het gevolg van de kosten die wel gemaakt worden in een productieproces, maar waar geen prijskaartje aan hangt. Neem vervuiling van oppervlaktewater door een fabriek; we weten dat dit geld kost (opruimen vervuiling, ziektekosten, verlies van diersoorten of biodiversiteit), maar deze kosten worden niet verhaald op de vervuiler. Ze worden nu afgewenteld op de samenleving, zowel de belastingbetaler als de toekomstige generaties. Het wel laten betalen door de veroorzaker zou betekenen dat geen enkele industrie winstgevend zou zijn. Dit zet het idee van economische groei en efficiëntie op zijn kop. Zoals Paul Hawken, milieuactivist, zegt: we stelen de toekomst, verkopen het in het heden, en noemen het Bruto Nationaal Product.

‘We stelen de toekomst, verkopen het in het heden, en noemen het Bruto Nationaal Product.’

U heeft de keus uit twee pakken koffie. Het ene is een paar dubbeltjes duurder. Welk pak neemt u dan? Het goedkoopste waarschijnlijk. Maar als ik u vertel dat voor de duurdere koffie de boeren een eerlijke prijs krijgen, ze hun koffie duurzaam verbouwen en een premie ontvangen waarmee ze schooltjes bouwen voor hun kinderen: welk pak kiest u dan? Als u nu allen zegt dat u het duurdere koopt: dat kan niet. Het marktaandeel van fairtrade koffie in de supermarkt is namelijk maar een procent of 5. De meesten kopen het goedkope pak. Ook labels veranderen het systeem niet. Ze fungeren vooral als aflaat voor een kleine groep bewuste consumenten. De meerderheid van de kopers ziet er het nut niet van in. Dat kun je ze verwijten. Maar de vraag is of het terecht is de last van een ontspoord systeem bij de consument te leggen. Van Dam van Wageningen UR, vindt van niet. ‘Consumenten hebben het systeem niet bedacht, waarom zouden zij het dan moeten oplossen? Je doet boodschappen om te eten, niet om de wereld te veranderen.’

‘Een ontspoord systeem van verkeerde prijzen vraagt om systeemverandering: laat de vervuiler betalen.’

Tien jaar geleden begon Europa aan een ambitieus systeem van emissiehandel om de CO2-uitstoot van bedrijven te verminderen. In de praktijk werkte het systeem veel minder goed dan verwacht. Waar ging het mis volgens experts? Binnen het emissierechten systeem kreeg ieder land een bepaald aantal uitstootrechten te verdelen. In plaats van ze te verkopen werden veel rechten gratis aan bedrijven verstrekt. Door de sterke lobby van bedrijven zijn er teveel rechten in omloop gebracht, waardoor de prijs van de rechten sterk daalde. De prijsdaling werd nog
eens versterkt door de recessie. Hierdoor verloren bedrijven de prikkel om te verduurzamen. De oplossing is dat de prijs van emissierechten wordt vastgepind op een serieus bedrag van bijvoorbeeld $80,- in plaats van de huidige $8,- per ton CO2-uitstoot. Dit bedrag komt veel beter
overeen met de kosten voor de maatschappij van de nadelige gevolgen van CO2-uitstoot. Overheden moeten niet langer buigen onder lobbygedrag. Wanneer bedrijven de echte prijs van hun vervuiling en uitstoot moeten betalen zullen ze wel massaal investeren in verduurzaming.

‘Als bedrijven de echte prijs van hun uitstoot moeten betalen zullen ze wel massaal investeren in verduurzaming.’

Fair-trade, duurzaam, ecologisch: wat normaal zou moeten zijn wordt apart benoemd. Waarom zou alles in de supermarkt wat biologisch, slaafvrij of duurzaam is een speciaal etiket moeten hebben? Dat moet juist omgedraaid worden. De politie deelt toch ook geen beloningen uit aan auto’s die goed geparkeerd staan? Schone en duurzame producten zouden normaal moeten zijn, zonder label. En vervuilend en niet-duurzaam de afwijking op de norm, wat duidelijk vermeld moet worden op de verpakking. Zo kunnen consumenten besluiten deze producten niet te kopen en zo te ‘stemmen met hun portemonnee.’ Toch zal dat in de praktijk niet voldoende zijn om duurzame producten te laten doorbreken. Want niet-duurzaam wordt veelal gekozen omdat het goedkoper is. Daarom moeten vervuilende en niet-duurzame producten duurder worden dan schone en duurzame. Dit kan door de werkelijke prijs te rekenen, inclusief de kosten van vervuiling en uitbuiting. Als producten voortaan eerlijk betaald worden zal fair-trade en duurzaam de norm worden. Dát is pas vooruitgang.

‘Als producten voortaan eerlijk betaald worden zal fair-trade en duurzaam de norm worden.’