Binnen enkele jaren zal er een zwarte lijst zijn van bedrijven die de soortenrijkdom in de natuur schaden. Beleggers zullen zich wel twee keer bedenken voordat ze geld in deze bedrijven steken. Volgens de hoogleraar ecologie zal biodiversiteit net zo’n belangrijk criterium voor beleggers worden als CO₂-uitstoot, kinderarbeid of wapenhandel. Ze noemt als voorbeeld de oliemaatschappij die natuurgebieden verwoest voor zijn winning. Deze dient op te draaien voor de milieuschade die het veroorzaakt. Natuurlijk kapitaal heeft enorme waarde. Een voorbeeld van de waarde van ecodiensten van de natuur is die van bestuivende insecten. Zij alleen al produceren mondiaal jaarlijks $200 mrd tot $500 mrd aan waarde.

‘Natuurlijk kapitaal heeft enorme waarde. Bedrijven dienen op te draaien voor de schade eraan.’

Opschudding alom, na het nieuwe rapport van Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) waarin staat dat het isoleren en van het gas halen van woningen per saldo geld kost. Het kabinet had immers steeds aangegeven dat deze ingrepen ‘woonlastenneutraal’ zouden zijn. De politiek heeft de afgelopen jaren z’n best gedaan om burgers te laten geloven dat de ingrijpende verduurzaming van het woningbestand ze geen geld gaat kosten. Dit is onrealistisch en niet waar. Ook zonder PBL-rapporten voelen burgers op hun klompen aan dat de transitie niet gratis is. De politiek moet stoppen met onrealistische beelden en beloftes. Dat zorgt er alleen maar voor dat de hakken in het zand gaan. De grootste uitdaging van de transformatie is geen technische of financiële opgave, maar een sociale. Laat politiek en bestuur zich daar ook naar gedragen.

‘Niet de kosten zullen transitie de das om doen maar het wantrouwen.’

De twaalf grootste industriële bedrijven die samen verantwoordelijk zijn voor twee derde van de CO₂ uitstoot van de hele Nederlandse industriesector betalen amper mee aan de subsidiepot voor de verduurzaming van hun sector. In plaats daarvan zijn het vooral kleinere industriële mkb-ondernemingen die grotendeels opdraaien voor de kosten voor verduurzaming. Dit blijkt uit cijfers die Milieudefensie bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat heeft opgevraagd. Volgens Milieudefensie is de verhouding zoek en wordt de zware industrie door een sterke lobby ‘uit de wind gehouden’ door de wetgever. De organisatie wil dat de vrijstellingen die de industriële bedrijven nog altijd genieten worden afgebouwd. Zo worden ook de grote bedrijven geprikkeld om te verduurzamen.

‘Alleen als de vervuiler zelf moet betalen zal hij zijn gedrag aanpassen.’

Biodiversiteit is het fundament van onze ecosystemen. Behalve een belangrijke natuurlijke hulpbron, vormt het ook de drager waarvan onze economie en samenleving afhankelijk zijn. Naast een klimaatcrisis ontwikkelt zich in razend tempo een biodiversiteitscrisis. Als we ons niet aanpassen, zullen ze de komende decennia uitmonden in een systeemcrisis. De gangbare economische modellen houden wel rekening met schaarste aan kapitaal en arbeid, maar natuurlijke hulpbronnen worden onterecht als onbeperkt verondersteld. Bedrijven worden zich pas bewust van hun afhankelijkheid van biodiversiteit als er een prijs aan wordt gegeven. Daarom hebben DNB en het PBL een aanzet gegeven om verlies en winst aan biodiversiteit naar financiële termen te vertalen.

‘Pas als er een prijs aan wordt gegeven zal het verlies aan biodiversiteit bij bedrijven gaan meetellen.’

Nu we greep krijgen op de gezondheidscrisis veroorzaakt door het coronavirus, staan we voor de immense taak onze economieën weer op te bouwen. Tegelijk staan we voor de enorme uitdagingen op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit. Als we dan miljarden euro’s vrijmaken voor het herstel, laten we die dan goed besteden en investeren in een schone en veerkrachtige economie. We moeten afscheid nemen van achterhaalde, vervuilende technologieën en verouderde verdienmodellen. Dit vergt gericht investeren in schone energie, schoon vervoer, schone industrie en renovatie van huisvesting. Dat maakt onze economie ook weerbaar te maken tegen toekomstige schokken. Laten we nu verder kijken dan de wereld die we kennen en ons inzetten voor een wereld die we willen zien, in het belang van de toekomst van onze kinderen.

‘Laten we nu verder kijken dan de wereld die we kennen en ons inzetten voor een wereld die we willen zien.’

Bedrijven die hun omzet zien wegvallen als gevolg van het coronavirus kunnen een beroep doen op financiële steun van de overheid. Denk aan KLM, Schiphol of Shell. Hier is veel begrip voor. Wel mag overheidsgeld niet gebruikt worden om grote vervuilers in stand te houden. De luchtvaartindustrie is een van de meeste vervuilende industrieën met een hoge CO2-uitstoot en dient versneld maatregelen te nemen voor geluidsarm en CO2-neutraal vliegen. Zo komt ze versterkt en schoner uit de crisis. KLM en Schiphol kunnen hiermee een concurrentievoordeel opbouwen, want wanneer de onvermijdelijke milieumaatregelen zoals er een hoog tarief op CO2-uitstoot straks worden ingevoerd, hebben zij zich al aangepast.

‘Zo kan de coronacrisis bijdragen om bedrijven versneld te verduurzamen.’

De kracht van kleine bedragen kan enorm zijn. Onlangs vond de evaluatie plaats van het verbod op het verstrekken van gratis plastic tassen dat nu enkele jaren van kracht is. Sinds 2016 zijn winkeliers verplicht deze alleen nog tegen betaling te verstrekken, met als richtprijs 25 cent. Terwijl Nederlanders in 2015 nog bijna drie miljard plastic tasjes gebruikten is dit gedaald naar 600 miljoen stuks op jaarbasis. Ofwel van 170 naar 35 stuks jaarlijks per persoon. De maatregel is dus zeer effectief gebleken. Veel mensen nemen tegenwoordig weer een boodschappentas mee naar de winkel of nemen hun aankopen zonder tas mee. Zo hoeven ze geen dubbeltje of kwartje neer te tellen voor het plastic tasje van de winkelier. Geld rekenen voor iets wat voorheen gratis was maakt bewust en stuurt gedrag. Ingeslepen gewoontes veranderen op slag, en wat vroeger onpraktisch en onnodig leek, is plotseling doodnormaal. Als je met een paar centen al zoveel kunt bereiken, dan smaakt dat toch naar meer?

‘Geld rekenen voor iets wat voorheen gratis was maakt bewust en stuurt gedrag. Zelfs bij kleine bedragen.’

Al sinds de zestiger jaren maken bepaalde groepen mensen zich druk om de vernietigende effecten van ons gedrag op de aarde. Die geluiden drongen langzaam door tot de reguliere politiek via de milieupartijen. Zo veroverde de aarde langzaam een stem in de politieke besluitvorming. In de markteconomie werd dat geluid pas veel later gehoord. Voor de markt is de aarde vooral een onuitputtelijke bron die geëxploiteerd kan worden. Zolang de belasting van de aarde geen integraal onderdeel is van de beprijzing van goederen, zal ze haar invloed in de economische arena moeten delen met andere economische belangen. Daarom zijn ecoprijzen onontbeerlijk aldus de Duitse filosoof Peter Sloterdijk. Dankzij ecoprijzen krijgt de aarde een autonome stem in de economische besluitvorming.

‘Dankzij ecoprijzen krijgt de aarde een autonome stem in de economische besluitvorming.’

De lidstaten van de Europese Unie zijn een Green Deal overeen gekomen. De vlag kan uit, want gedurende tien jaar zal er jaarlijks 100 miljard euro geïnvesteerd worden om de CO2-uitstoot terug te dringen naar nul in 2050. Veel te laat natuurlijk, want dat betekent dat verwoestende effecten van klimaatverandering niet meer tegen zijn te houden. Wie denkt dat 100 miljard veel is, moet eens gaan kijken naar de investeringen in de fossiele industrie. In december verscheen een rapport van het Global Gas & Oil Network waarin staat dat de komende vijf jaar meer dan 1.400 miljard dollar zal worden geïnvesteerd in verdere exploitatie van olie- en gasvelden. Daarmee verbleekt het bedrag dat de EU gaat investeren in het tegengaan van klimaatverandering. Klein bier dus. Dit doet je weer even stilstaan bij de ware machtsverhoudingen in de wereld. Terwijl de planeet in de fik staat gaat Europa er met een veel te klein brandweerautootje op af, terwijl investeerders met dollartekens in de ogen nog wat meer olie op het vuur gooien.

Het Centraal Planbureau (CPB) heeft dinsdag een onderzoek gepubliceerd naar een belasting op luchtvervuiling in de Nederlandse industrie. Volgens de onderzoekers is zo’n belasting veelbelovend. De uitstoot van fijnstof, stikstofoxiden en zwaveldioxide komt volgens het onderzoek met een gerichte belasting praktisch op nul uit in 2030. ‘Als Nederland snel af wil van de luchtvervuiling door zijn industrie, moet het de uitstoot van schadelijke stoffen gaan belasten.’ Volgens het CPB wegen de hogere kosten voor de industrie op tegen de gezondheidskosten die door een heffing worden bespaard. Nederland kan de belasting op luchtverontreiniging zelfstandig invoeren. De Nederlandse industrie wordt internationaal door hogere kosten weliswaar minder concurrerend, maar de daling van de productie valt mee, aldus het CPB. Zo voorspelt het voor basisplastics (ethyleen) een productiedaling van 1% in 2050 en leveren de staal- en kunstmestindustrie 4% productie in.

‘De uitstoot van fijnstof, stikstofoxiden en zwaveldioxide komt met een gerichte belasting praktisch op nul uit in 2030.’